Habang abala ang ilan sa Senado sa pagdedebate, tila isang tahimik ngunit mabigat na hakbang ang unti-unting umuuga sa pulitika ng bansa. Hindi ito press conference. Hindi ito privilege speech. Hindi rin ito isang dramatikong pagdinig sa Batasan. Ito ay isang proseso—mabagal, sistematiko, at hindi nakadepende sa lokal na impluwensya.

At ang pangalang patuloy na inuukit sa sentro ng diskusyon: ang International Criminal Court o ICC.

Sa gitna ng isyu, isang tanong ang patuloy na bumabalot sa bansa: Sino ba talaga ang may kapangyarihan sa kapalaran ni dating Pangulong Rodrigo Duterte? Ang Senado ba? Ang Malacañang? O ang mga hukom sa The Hague?

UMIINIT ANG SENADO, NGUNIT HINDI SILA ANG HUKOM

Nagpahayag ng pagkabahala si Senadora Imee Marcos kaugnay ng umano’y paglalaan ng pondo para sa imbestigasyon ng ICC. Lumutang ang ulat tungkol sa tinatayang dalawang milyong dolyar na ginamit umano sa proseso. Para sa kanya, kailangang maging malinaw ang lahat.

May posibilidad bang makompromiso ang ebidensya? May impluwensya bang pera sa imbestigasyon? Ito ang mga tanong na agad sumabog sa publiko.

Ngunit sa kabila ng mga pagdinig at matitinding pahayag, malinaw ang isang bagay: walang kapangyarihan ang Senado na hadlangan o direktang kontrolin ang proseso ng ICC. Maaari silang mag-imbestiga. Maaari silang magtanong. Ngunit hindi sila ang magpapasya sa confirmation of charges.

Sa totoo lang, habang umiinit ang entablado sa loob ng bansa, tila mas lalong naging malinaw kung sino ang tunay na may hawak ng direksyon.

EXECUTIVE PRIVILEGE AT ANG MGA HINDI SUMIPOT

Lalong naging kontrobersyal ang hindi pagdalo ng ilang opisyal ng gobyerno sa pagdinig ng Senado. Ginamit ang executive privilege bilang dahilan. Isang legal na sandata, oo. Ngunit sa mata ng publiko, nagmumukha itong pag-iwas.

Tinawag itong “total snob” ng ilang senador—isang tahasang pagbalewala raw sa institusyon ng Senado.

Ngunit may mas malalim na realidad: ang executive privilege ay hindi simpleng palusot. Isa itong kinikilalang proteksyon sa loob ng sistema ng gobyerno. Ang tanong lamang ay kung ginagamit ba ito nang tama o bilang panangga sa mas malalim na usapin.

Sa puntong ito, mas malinaw ang pagkakahati ng opinyon ng publiko. May naniniwalang may tinatago. May naniniwalang ito’y bahagi lamang ng legal na depensa.

181 EBIDENSYA: HINDI ITO TSISMIS

Habang nag-iingay ang politika sa Pilipinas, tahimik namang naghahanda ang ICC. Ayon sa mga lumabas na impormasyon, may 181 piraso ng ebidensya na inihahanda kaugnay ng umano’y malawak at sistematikong pag-atake laban sa mga sibilyan sa panahon ng war on drugs.

Hindi ito simpleng alegasyon. Hindi ito trending topic lamang. Ito ay bahagi ng internasyonal na kaso na may malinaw na batayan sa Rome Statute.

Ang mas mabigat: kapag nagsimula ang confirmation of charges hearing, ang desisyon kung itutuloy ang paglilitis ay nasa kamay ng mga hukom—hindi ng mga lokal na pulitiko.

Dito unti-unting nararamdaman ng ilan na tila kumakawala na sa kontrol ng lokal na politika ang sitwasyon.

ANG PETISYON SA SUPREME COURT: HULING BARIKADA?

Hindi rin basta nananahimik ang kampo ni Duterte. Nagsumite ng petisyon ang kanyang mga anak sa Korte Suprema upang kuwestiyunin ang legalidad ng kooperasyon ng Pilipinas sa ICC.

Ang argumento: umalis na ang bansa sa Rome Statute noong 2019, kaya wala na umanong hurisdiksyon ang ICC.

Ngunit ang kontra-argumento ng ICC: sakop pa rin nila ang mga krimeng naganap habang miyembro pa ang Pilipinas.

Ito ang legal na banggaan na maaaring magtakda kung saan tutungo ang susunod na kabanata. Ngunit habang pinagtatalunan ito sa loob ng bansa, nagpapatuloy ang proseso sa labas nito.

SI BATO AT ANG MGA KAALYADO: MAY MAGAGAWA PA BA?

Isa sa mga pinakamatunog ang pangalan ni Senador Ronald “Bato” dela Rosa. Bilang dating hepe ng PNP at pangunahing tagapagpatupad ng war on drugs, hindi maiiwasang madikit ang kanyang pangalan sa usapin.

May panawagan na protektahan siya ng Senado kung sakaling kailanganin. May paniniwalang hindi niya ginusto ang sitwasyon. Ngunit sa dulo, ang ICC ay hindi nakabase sa personal na hangarin kundi sa ebidensya.

Habang ang ilang senador ay tila naghahanap ng paraan upang ipakita ang suporta, lumalakas ang tanong ng publiko: Hanggang retorika na lamang ba ito?

ANG ROMA STATUTE: BATAS NA HINDI NABUBURA NG POLITIKA

Ang ICC ay itinatag sa ilalim ng Rome Statute—isang internasyonal na kasunduan na nilagdaan ng maraming bansa, kabilang ang Pilipinas noon.

Hindi ito madaling maapektuhan ng lokal na sigawan o political maneuvering. May malinaw itong proseso, timeline, at pamantayan ng ebidensya.

At dito lalong nagiging malinaw ang isang masakit na katotohanan para sa ilan: hindi kayang baguhin ng isang resolusyon sa Senado ang takbo ng isang internasyonal na kaso.

HATI ANG BAYAN, BUO ANG PROSESO

Sa social media, tila may dalawang kampo. May nagsasabing ito ay politikal na pag-uusig. May nagsasabing ito ay kinakailangang hakbang para sa hustisya.

Ngunit sa kabila ng emosyon, ang ICC ay nakatuon sa legal na pamantayan.

Presumption of innocence—ito ang paulit-ulit na paalala ng ICC. Hindi pa hatol. Hindi pa sentensya. Proseso pa lamang.

Ngunit ang mismong pag-usad ng proseso ang nagpapakita na hindi ito basta mawawala.

SA HULI, SINO ANG MAY HAWAK NG HATOL?

Hindi si Senadora Imee.
Hindi si Senador Chiz.
Hindi rin ang mga kaalyadong senador.

Ang huling salita ay manggagaling sa mga hukom ng ICC.

Habang ang Senado ay tila naging entablado ng mainit na palitan ng salita, ang ICC ay parang isang makina na patuloy ang pag-andar—hindi mabilis, ngunit hindi rin tumitigil.

At sa darating na itinakdang petsa, hindi ang lokal na politika ang mangingibabaw kundi ang internasyonal na batas.

ISANG KRITIKAL NA SANDALI PARA SA PILIPINAS

Hindi lamang ito usapin ng isang tao. Ito ay usapin ng imahe ng bansa sa pandaigdigang komunidad. Ito ay pagsubok kung paano haharapin ng Pilipinas ang mga alegasyon sa ilalim ng internasyonal na sistema ng hustisya.

Sa kasaysayan, bihira ang ganitong pagkakataon na ang lokal na pulitika ay direktang nakaharap sa internasyonal na hukuman.

At ngayon, tila wala nang makakapigil sa pag-usad ng proseso—maliban kung may malinaw at matibay na legal na batayan na kikilalanin mismo ng ICC.

ANG TAHIMIK NA PAG-IGTING

Habang papalapit ang susunod na yugto, mas titindi ang diskurso. Mas dadami ang opinionated posts. Mas lalalim ang pagkakahati ng opinyon.

Ngunit sa gitna ng lahat ng ingay, may isang tahimik na realidad:

Ang ICC ay hindi nadadala ng palakpakan.
Hindi ito napipigilan ng privilege speech.
Hindi ito natitinag ng political alliances.

Ito ay umiikot sa batas.

At sa ngayon, tila malinaw ang direksyon—ang kapalaran ng dating pangulo ay nasa kamay ng mga hukom sa The Hague.

Ang bayan ay naghihintay.
Ang mundo ay nakamasid.
At ang kasaysayan ay unti-unting sumusulat ng panibagong kabanata.