ng Pagguho ng Tiwala: Pagsusuri sa Kontrobersya sa Balota at ang Banggaan ng mga Higante
Ang pundasyon ng demokrasya sa Pilipinas ay kasalukuyang dumadaan sa isang madilim at masukal na landas na puno ng pagdududa at galit. Sa nakalipas na mga araw, ang boses ni Senador Robin Padilla ay naging mitsa ng isang malawakang diskurso tungkol sa kung paano nga ba pinoprotektahan ang boses ng bawat Pilipino sa tuwing sasapit ang halalan. Ang kanyang mga pahayag ay hindi lamang simpleng talumpati sa Senado, kundi isang serye ng mga seryosong akusasyon na naglalayong hubaran ang mga anomalya sa loob ng Commission on Elections. Sa bawat pagbuka ng kanyang bibig, tila ba lumalabas ang mga kalansay sa aparador ng mga taong matagal nang nagmamanipula sa likod ng telon.
Ang damdamin ng mga tapat na tagasuporta ng Davao Group o ang tinatawag na DDS ay puno ng pait at panghihinayang habang pinapanood ang mga kaganapan. Para sa kanila, ang bawat desisyon ng Comelec sa ilalim ng pamumuno ni Chairman George Garcia ay tila isang direktang pag-atake sa kanilang karapatan at sa mga kandidatong kanilang pinaniniwalaan. Ang pakiramdam na niloloko at pinapaikot lamang ng sistema ay gumagapang sa bawat sulok ng social media, na nagdudulot ng isang uri ng tensyon na mahirap pigilin. Ang katanungan kung tayo ba ay tunay na pinaglalaruan ng mga nakaupo ay hindi na lamang isang bulong kundi isang sigaw na humihingi ng katarungan.
Sa kabilang banda, ang presensya ni Yorme Isko Moreno sa gitna ng gulo ay nagdaragdag ng kakaibang kulay sa usapin. Ang kanyang mga naging hakbang at pahayag na tila sumasang-ayon sa ilang aspeto ng pagbabago sa sistema ay nagdulot ng pagkakahati ng opinyon sa masa. Habang ang iba ay nakikita siya bilang isang boses ng katwiran, ang iba naman ay naniniwala na siya ay bahagi ng isang mas malaking laro upang tuluyang burahin ang impluwensya ng nakaraang administrasyon. Ang banggaan ng mga personalidad na ito ay nagpapakita lamang kung gaano kalalim ang lamat sa pagkakaisa ng mga lider na dati ay magkakasama sa iisang entablado.
Hindi maikakaila na ang isyu tungkol sa Smartmatic at ang pagpasok ng mga bagong kumpanya para sa darating na halalan ay ang sentro ng lahat ng ingay na ito. Ang mga alegasyon ni Garcia tungkol sa mga suhulan at mga offshore accounts ay tila mga script mula sa isang pelikulang aksyon, ngunit ang epekto nito sa buhay ng mga Pilipino ay totoong-totoo. Kapag ang tiwala sa balota ay nawala, ang buong gobyerno ay nawawalan ng moral na karapatang mamuno, at ito ang kinatatakutan ng marami. Ang bawat pirma at bawat kontratang pinapasok ng komisyon ay dapat na busisiin ng higit pa sa normal na paraan upang masiguro na hindi tayo muling madadaya.
Ang bawat pagdinig sa Senado ay nagiging isang arena kung saan ang emosyon ay mas matimbang kaysa sa lohika. Nakikita natin ang galit sa mga mata ng mga mambabatas habang hinaharap nila ang mga opisyal na tila may mga itinatagong sagot. Ang bawat “hindi ko po alam” o “titingnan po namin” ay parang sampal sa mukha ng mga manggagawang Pilipino na nagbabayad ng buwis para lamang masiguro ang isang malinis na eleksyon. Ang pakiramdam na tayo ay ginagago sa harap ng ating sariling mga mata ay isang masakit na realidad na kailangang harapin ng bawat mamamayan na nagmamahal sa bayan.
Ang papel ng teknolohiya sa susunod na botohan ay dapat na maging tulay tungo sa progreso, ngunit sa ngayon, ito ay nagsisilbing pader na humahati sa atin. Ang mga teknikal na paliwanag ng Comelec ay madalas na hindi nauunawaan ng ordinaryong tao, na lalong nagpapalala sa hinala na may mga nakatagong “backdoor” sa sistema. Ang kawalan ng transparensya ay ang pinakamalaking kaaway ng kapayapaan sa panahong ito ng krisis sa politika. Kailangan nating tanungin ang ating mga sarili: Hanggang kailan tayo papayag na ang ating kinabukasan ay nakasalalay sa mga codes at algorithms na hindi natin kontrolado?
Sa mga probinsya, ang mga tao ay nagsisimulang mag-organisa at magpahayag ng kanilang pagkadismaya. Hindi na sapat ang mga pangako ng isang maayos na halalan; ang hinihingi nila ay pruweba ng katapatan. Ang mga lider ng lokal na komunidad ay naiipit sa gitna ng labanan nina Padilla, Moreno, at Garcia, kung saan ang bawat panig ay may kanya-kanyang bersyon ng katotohanan. Ang kalituhan ay nagreresulta sa apathy o kawalan ng pakialam, na siya namang pinaka-mapanganib na estado para sa isang bansa na kailangang bumangon mula sa kahirapan at korapsyon.
Ang bawat post at video na lumalabas tungkol sa “iyak ng DDS” o ang “panalo ni Yorme” ay may dalang sikolohikal na epekto na hindi dapat balewalain. Ang polarisasyon ng ating lipunan ay nasa pinakamataas na antas, at ang bawat banat ni Robin Padilla ay tila nagpapatindi sa apoy ng pagkakahati-hati. Ang kanyang pagiging direkta at minsan ay emosyonal na pag-atake ay sumasalamin sa nararamdaman ng marami na wala nang ibang boses sa loob ng mataas na kapulungan. Ngunit sa gitna ng lahat ng ingay, kailangang hanapin ang katotohanang nakabaon sa ilalim ng mga personal na interes at ambisyong politikal.
Ang kasaysayan ng halalan sa Pilipinas ay puno ng mga kuwento ng pandaraya, mula sa mga nawawalang ballot boxes hanggang sa mga “dagdag-bawas” na operasyon. Ang kasalukuyang kontrobersya ay tila isang modernong bersyon ng mga lumang sakit ng ating lipunan. Ang pagkakaiba lamang ay mas mabilis na ang impormasyon ngayon, at mas madali nang makita ang mga butas sa sistema kung marunong kang tumingin. Ang panawagan para sa isang independent audit ng lahat ng kagamitan sa eleksyon ay hindi lamang isang hiling, kundi isang pangangailangan upang maisalba ang natitirang tiwala ng mga tao sa pamahalaan.
Sa huli, ang labanang ito ay hindi lamang tungkol sa kung sino ang mas sikat o sino ang mas matapang magsalita. Ito ay tungkol sa integridad ng ating pambansang pagkakakilanlan. Kung ang bawat eleksyon ay mananatiling nababalot ng kontrobersya, kailanman ay hindi tayo makakaalis sa siklo ng kawalang-katiyakan. Ang bawat Pilipino ay may obligasyong bantayan ang kanyang balota, hindi dahil sa utos ng isang politiko, kundi dahil ito ang tanging sandata natin laban sa mga taong gustong angkinin ang kapangyarihan na para sa bayan lamang dapat. Ang susunod na mga hakbang ni Garcia at ang magiging tugon ng Palasyo ang magdidikta kung tayo ba ay patungo sa isang tunay na demokrasya o sa isang mas malalim pang hukay ng kawalan ng katarungan.
Sa likod ng mga mabulaklak na salita at mga teknikal na paliwanag ng Comelec, may isang mas malalim na agos ng kawalang-katiyakan na bumabalot sa bawat sulok ng bansa. Ang mga alegasyong binitawan ni Senador Robin Padilla ay hindi lamang naglalantad ng mga butas sa sistema, kundi nagpapakita rin ng isang uri ng “political theater” kung saan ang mga ordinaryong Pilipino ang nanonood sa gitna ng gulo habang ang kanilang mga boto ay tila nakataya sa isang sugal. Ang bawat pagtatanong sa integridad ni Chairman George Garcia ay nagbubukas ng sugat na matagal nang pilit na pinagagaling mula sa mga nakaraang halalan—ang sugat ng pagdududa kung ang bawat markang ginagawa natin sa balota ay tunay nga bang nabibilang o binabago ng isang algorithm sa madaling araw.
Ang emosyonal na reaksyon ng mga tagasuporta ng dating administrasyon, ang mga DDS, ay hindi lamang basta pag-iyak o pagrereklamo; ito ay isang kolektibong pagpapakita ng pagkawala ng tiwala sa mga institusyong dapat ay neutral. Para sa kanila, ang bawat desisyon na pabor sa mga bagong sistema at ang tila pag-abandona sa mga dating napatunayan nang paraan ay isang porma ng pagtataksil sa mandato ng bayan. Ang pakiramdam na “ginagago” tayo ng mga nasa itaas ay nagiging mitsa ng isang mas malawak na pag-aaklas sa kaisipan, kung saan ang bawat galaw ng gobyerno ay tinitingnan na may halong hinala at poot. Hindi ito basta usaping pulitika; ito ay usapin ng dignidad ng bawat botanteng pumipila sa ilalim ng matirik na araw para lamang makibahagi sa demokrasya.
Samantala, ang papel ni Yorme Isko Moreno sa dramang ito ay tila isang balanse sa pagitan ng pagiging boses ng pagbabago at pagiging banta sa mga tradisyunal na alyansa. Ang kanyang presensya ay nagpapaalala sa atin na sa mundo ng pulitika, ang mga kaalyado ngayon ay maaaring maging mahigpit na katunggali bukas, depende sa kung saan iihip ang hangin ng interes. Ang tensyon sa pagitan ng kanyang kampo at ng mga mambabatas na tulad ni Padilla ay nagpapakita ng isang watak-watak na liderato na mas abala sa pagpapatunayan ng kani-kanilang katuwiran kaysa sa pagbuo ng isang matatag at mapagkakatiwalaang sistema para sa susunod na henerasyon. Ang bawat banat at bawat sagutan ay nagiging ingay na lamang na lumulunod sa tunay na pangangailangan para sa reporma.
Ang mga kontrobersyal na kontrata sa mga dayuhang kumpanya at ang usapin ng “offshore accounts” na ibinabato laban sa pamunuan ng Comelec ay dapat na magsilbing huling babala. Kung ang mga taong inatasang magbantay sa ating mga boto ay sila mismong nababalot ng hinala ng korapsyon, paano pa tayo makakaasa ng isang malinis na bukas? Ang bawat dokumentong nilalagdaan at bawat bidding na nagaganap sa likod ng mga saradong pinto ay dapat na maging bukas sa mapanuring mata ng publiko. Ang transparensya ay hindi lamang isang opsyon; ito ang tanging gamot sa lumalalang kanser ng pagdududa na kumakain sa moralidad ng ating pambansang halalan.
Hindi rin matatawaran ang sakripisyo ng mga guro at volunteers na nasa frontlines tuwing eleksyon, na siyang unang tinatamaan ng galit ng publiko kapag nagkaroon ng aberya sa makina. Sila ang mga mukha ng demokrasya sa bawat barangay, ngunit sila rin ang madalas na maiwan sa dilim kapag ang mga matataas na opisyal ay nagbabangayan na tungkol sa mga bilyon-bilyong pisong kontrata. Ang krisis na ito ay hindi lamang tungkol sa mga politiko; ito ay tungkol sa proteksyon sa mga taong nagsisilbi at sa integridad ng bawat presinto na siyang puso ng ating kalayaan. Ang bawat pagsablay ng teknolohiya ay isang pasanin na dila-dila ng mga ordinaryong manggagawa sa gobyerno.
Sa huli, ang sigaw ni Robin Padilla at ang panawagan para sa katotohanan ay dapat na maging gabay natin upang huwag manatiling bulag at bingi sa mga nangyayari. Ang pagiging kritikal ay hindi pagiging “rebelde,” kundi pagpapakita ng tunay na pagmamahal sa bayan sa pamamagitan ng paghingi ng pananagutan. Ang susunod na kabanata ng ating kasaysayan ay isusulat hindi ng mga makinang banyaga, kundi ng mga kamay ng bawat Pilipinong may tapang na magtanong at manindigan para sa katotohanan. Ang laban para sa balota ay laban para sa ating sariling kinabukasan, at sa gitna ng gulo nina Garcia, Yorme, at ng Senado, ang taumbayan ang dapat na huling tumawa at magwagi.
Sa gitna ng lumalalim na alitan sa pagitan ng mga mambabatas at ng pamunuan ng Comelec, ang sambayanang Pilipino ay naiiwang nakatitig sa isang malaking tandang pananong tungkol sa kinabukasan ng ating mga boto. Ang bawat pag-atake ni Senador Robin Padilla sa integridad ng mga kontratang pinapasok ni Chairman George Garcia ay hindi lamang basta ingay sa Senado, kundi isang seryosong babala na ang ating sistema ay maaaring muling mapasok ng mga interes na hindi para sa bayan. Ang mga rebelasyon tungkol sa mga umano’y offshore accounts at ang mabilisang pagpili sa mga bagong supplier ng makina ay nagdudulot ng pangamba na baka ang susunod na halalan ay maging isang laro na lamang ng mga makapangyarihan at mayayaman. Ang bawat sentimo ng buwis na ginagastos para sa teknolohiyang ito ay dapat magresulta sa isang resultang hindi mapagdududahan, ngunit sa kasalukuyan, tila mas marami pang tanong kaysa sa mga sagot na ibinibigay ng komisyon.
Ang matinding damdamin ng mga tagasuporta ng nakaraang administrasyon ay sumasalamin sa isang malawak na sentimyento ng pagkakanulo mula sa mga institusyong dapat ay nagtatanggol sa kanila. Ang pakiramdam na “ginagago” ang taumbayan sa pamamagitan ng mga mabulaklak na teknikal na paliwanag ay lalong nagpapatindi sa galit ng masa na matagal nang naghahanap ng katapatan sa gobyerno. Para sa maraming DDS, ang bawat hakbang ng Comelec na tila pabor sa mga bagong alyansa ay isang direktang sampal sa kanilang boses at sa kanilang pinaglalaban na tunay na pagbabago. Ang polarisasyon ng ating lipunan ay hindi na lamang usapin ng kulay ng partido, kundi usapin na ng pagtitiwala sa mismong proseso na siyang nagpapanatili sa ating demokrasya.
Samantala, ang posisyon ni Yorme Isko Moreno sa usaping ito ay nagpapakita ng masalimuot na laro ng kapangyarihan kung saan ang bawat panig ay pilit na kumukuha ng bentahe sa gitna ng kaguluhan. Ang kanyang mga pahayag na tila sumusuri sa bawat butas ng sistema ay nagbibigay ng impresyon na may mga grupong nagbabantay, ngunit sa kabilang banda, ito rin ay nagdudulot ng kalituhan sa kung sino ba talaga ang tunay na kakampi ng ordinaryong Pilipino. Ang banggaan nina Padilla at Garcia ay nagsisilbing salamin ng isang gobyernong tila naglalaban-laban sa loob mismo ng sariling bakod, habang ang mga miron sa labas ay naghihintay kung sino ang unang kukurap o bibigay sa tindi ng presyur. Ang krisis na ito ay isang masakit na paalala na sa mundo ng pulitika, ang katotohanan ay madalas na nababalot ng mga personal na agenda at ambisyon para sa susunod na halalan.
Hindi matatapos ang kabanatang ito nang hindi nabibigyang-diin ang kahalagahan ng pagiging mapagmatyag ng bawat mamamayan sa bawat hakbang na gagawin ng Comelec sa mga susunod na buwan. Ang transparensya ay hindi dapat maging isang palamuti lamang sa mga press conference, kundi dapat itong maramdaman sa bawat bidding at bawat testing ng mga makinang gagamitin sa ating mga presinto. Ang kasaysayan ay hindi magiging mabait sa mga taong naging kasangkapan sa pagkitil sa tunay na boses ng bayan, at ang bawat Pilipino ay may banal na tungkulin na siguraduhin na ang kanyang balota ay hindi mananakaw ng anumang algorithm o korapsyon. Sa huli, ang integridad ng ating bansa ay nakasalalay sa ating lakas na magsalita at manindigan laban sa anumang porma ng panlilinlang na nagmumula sa mga taong pinagkatiwalaan nating magbantay sa ating kinabukasan.