Ang legal na arena ng Pilipinas ay muling naging sentro ng atensyon dahil sa isang kaganapang tila humahamon sa pundasyon ng transparency at katapatan sa loob ng hukuman. Sa mga nagdaang araw, ang mga pangalan nina Atty. Ferdinand Topacio at Mike Defensor ay naging bukambibig hindi dahil sa isang simpleng kaso, kundi dahil sa paraan ng kanilang paghawak sa isang grupo ng mga saksi na binansagan ng publiko sa iba’t ibang bansag. Ang usapin ay hindi lamang tungkol sa kung ano ang sasabihin ng mga saksing ito, kundi kung paano sila ihaharap sa harap ng batas nang walang anumang bahid ng impluwensya o takot.

Naging mainit ang diskusyon nang mapansin ng mga nagmamasid ang tila pag-iwas ng depensa na iharap nang isa-isa ang labing-walong indibidwal na may hawak ng mahahalagang impormasyon.

Sa mundo ng batas, ang paghaharap ng saksi nang hiwalay ay isang standard na pamamaraan upang matiyak na ang bawat salita ay nanggagaling sa sariling alaala at hindi sa isang kolektibong kwentong binuo lamang.

Ngunit sa pagkakataong ito, tila may ibang estratehiyang pinaiiral na nagdudulot ng pagtaas ng kilay mula sa mga eksperto at maging sa ordinaryong mamamayan na naghahanap ng hustisya.

Ang bawat hakbang nina Topacio at Defensor ay binabantayan nang maigi dahil sa bigat ng mga akusasyong nakapaloob sa kasong ito. Ang pag-aalinlangan na iharap ang mga saksi sa isang “one-on-one” na sitwasyon ay nagbubukas ng pinto para sa mga haka-haka na baka mayroong sinusunod na gabay o script na maaaring masira kapag hindi na nakabantay ang mga abogado. Ang takot na ito, kung totoo man, ay nagpapakita ng isang marupok na depensa na nakasandal lamang sa pagkakaisa ng mga salitang maaaring hindi naman buo ang katotohanan.

Sa gitna ng tensyon, ang integridad ng proseso ay siyang nakataya habang ang publiko ay patuloy na naghahanap ng linaw sa gitna ng magulong naratibo. Hindi sapat na mayroong labing-walong tao na magsasabi ng iisang bagay; ang mahalaga ay ang bigat at katotohanan ng bawat salitang bibitawan nila sa ilalim ng sumpa. Ang pagtanggi na iharap sila nang paisa-isa ay tila isang pag-amin na mayroong panganib na magkaroon ng butas ang kanilang mga testimonya kapag sumailalim na sa matinding cross-examination.

Maraming boses ang maririnig sa labas ng courtrooms, na nagsasabing ang ganitong klaseng “scripted” na diskarte ay isang insulto sa talino ng sambayanan. Ang bawat saksi ay dapat na maging sandigan ng katotohanan, hindi lamang mga tau-tauhan sa isang palabas na ang layunin ay linlangin ang batas para sa pansariling interes. Ang pagkatao nina Topacio at Defensor bilang mga pampublikong pigura ay lalong nalalagay sa alanganin habang patuloy nilang pinapanigan ang isang pamamaraang tila nagtatago sa dilim.

Ang mga saksing ito, na tinatawag ng iba na mga ‘marites’ dahil sa dami ng kanilang mga nalalaman, ay dapat sana ay maging susi sa paglutas ng misteryo. Ngunit kung ang kanilang mga tinig ay kailangang dumaan muna sa isang filter o kailangang magsalita sa ilalim ng gabay ng kanilang mga legal counsel sa lahat ng oras, nawawala ang esensya ng isang tunay na testimonya. Ang katarungan ay hindi makakamit sa pamamagitan ng pag-arte, kundi sa pamamagitan ng paglalatag ng mga ebidensyang hindi kayang pasubalian ng kahit na anong galing ng pagsasalita.

Habang lumalalim ang gabi, mas lalong dumarami ang mga katanungan tungkol sa kung ano nga ba ang tunay na motibo sa likod ng mga aksyong ito. Mayroon bang malaking pangalan na pinoprotektahan, o mayroon bang katotohanang masyadong masakit para ilantad sa publiko nang walang anumang paghahanda? Ang bawat galaw sa loob ng courtroom ay nagiging bahagi ng isang mas malaking puzzle na unt-unting nabubuo sa harap ng ating mga mata, at ang bawat piraso ay tila nagtuturo sa isang direksyong puno ng kontrobersya.

Ang bigat ng damdamin ng mga taong nagnanais ng katarungan ay nararamdaman sa bawat sulok ng lipunan, mula sa mga lansangan hanggang sa mga social media platforms. Ang panawagan para sa transparency ay hindi lamang isang hiling kundi isang karapatan na dapat ibigay ng sistemang legal ng Pilipinas. Ang pag-iwas nina Topacio at Defensor sa isang bukas at tapat na paghaharap ng mga saksi ay isang malinaw na senyales na ang laban na ito ay hindi lamang tungkol sa ebidensya, kundi tungkol sa kung sino ang mas magaling magtago ng katotohanan.

Hindi matatawaran ang galing ng mga abogadong ito sa larangan ng retorika, ngunit ang retorika ay mabilis na naglalaho kapag naharap na sa mga konkretong katotohanan. Ang labing-walong saksi ay maaaring maging kuta o kaya naman ay maging bilangguan nina Topacio at Defensor depende sa kung paano sila lalabas sa harap ng hukuman. Ang bawat segundo ng kanilang pananahimik o pag-iwas ay nagdaragdag lamang sa hinala ng madla na mayroong itinatagong hindi maganda sa likod ng saradong pinto.

Ang atmospera sa paligid ng kasong ito ay punong-puno ng kaba at pag-asa, dahil ang kinalabasan nito ay magiging basehan ng tiwala ng tao sa ating hudikatura. Kung hahayaan nating manaig ang mga “scripted” na testimonya, para na nating pinatay ang huling pag-asa ng mga naaapi na makahanap ng tunay na katarungan. Ang bawat Pilipino ay may pananagutan na maging mapagmatyag at huwag hayaang mabulag ng mabulaklak na salita ng mga taong bihasa sa pagmamanipula ng opinyon.

Sa mga susunod na araw, inaasahan ang mas matinding bakbakan sa pagitan ng magkabilang panig habang pilit na binabaklas ng kabilang kampo ang depensang itinatayo nina Topacio. Ang bawat maliit na pagkakamali ng isa sa mga saksi ay maaaring maging mitsa ng pagbagsak ng buong kaso, at ito ang eksaktong dahilan kung bakit tila natatakot ang mga abogado na hayaan silang magsalita nang walang gabay. Ang sining ng pagtatago ay may hangganan, at ang hangganang iyon ay madalas na matatagpuan sa sandaling ang katotohanan ay wala nang mapagtataguan.

Isang malaking hamon ito para sa ating mga huwes na maging mas mapanuri at huwag magpadala sa mga dramatikong pagtatanghal sa loob ng kanilang sala. Ang bawat desisyon ay dapat na nakabase sa kung ano ang totoo, hindi sa kung sino ang mas magaling magdirehe ng mga saksi. Ang integridad ng ating bansa ay nakasalalay sa kung paano natin haharapin ang mga ganitong uri ng legal na sirkus na ang tanging layunin ay lituhin ang isipan ng publiko.

Sa dulo ng lahat, ang katotohanan ay laging may sariling paraan upang lumabas, gaano man ito pilit na ibaon o bihisan ng magagandang salita. Ang labing-walong saksi ay tao lamang, at ang tao ay madaling magkamali kapag ang kanilang sinasabi ay hindi nanggagaling sa kanilang puso kundi sa isang papel na ipinabasa lamang sa kanila. Ang tunay na katapusan ng kwentong ito ay hindi isusulat nina Topacio o Defensor, kundi ng tadhana na hindi kailanman nagbubulag-bulagan sa harap ng kawalang-katarungan.

Ang mga ulat na nagmumula sa mga source sa loob ng bilog nina Topacio at Defensor ay nagpapakita ng isang masalimuot na sistema ng paghahanda na tila lumalampas na sa hangganan ng legal na konsultasyon. Ang bawat pagtitipon ng labing-walong indibidwal na ito ay nababalot ng matinding seguridad at paglilihim, na lalong nagpapatindi sa hinala na mayroong isang malaking operasyon sa likod ng kanilang mga testimonya. Ang pagtanggi na payagan ang malayang interogasyon sa bawat saksi ay tila isang depensang gawa sa baraha—isang pitik lamang ng maling impormasyon ay maaaring gumuho ang buong istruktura na pilit nilang itinatayo.

Sa ilalim ng matalas na pagsusuri, mapapansin na ang bawat pahayag na inilalabas nina Topacio at Defensor ay tila bahagi ng isang mas malaking kampanya ng disinformation na ang layunin ay iligaw ang atensyon ng publiko mula sa tunay na isyu. Ang paggamit sa mga saksing ito bilang panangga sa mga lehitimong katanungan ng kabilang kampo ay isang taktika na madalas gamitin ng mga abogadong ang tanging hawak ay emosyon at hindi ebidensya. Ang kaba na nararamdaman sa loob ng kanilang kampo ay hindi na maikakaila, dahil ang bawat pagkakamali ng kahit isang ‘Marites’ ay magsisilbing mitsa ng kanilang pagkatalo sa harap ng batas.

Hindi biro ang bigat ng obligasyon ng labing-walong saksi na ito, dahil ang kanilang mga pangalan ay nakatali na sa isang naratibong maaaring magpabago sa takbo ng kasaysayan ng kasong ito. Kung ang kanilang mga sasabihin ay sadyang itininggal at hinulma ayon sa gusto nina Defensor, nangangahulugan ito na ang hustisya ay ginagawa na lamang isang laro ng kung sino ang mas magaling magsaulo. Ang bawat gabi ng kanilang pag-eensayo ay isang patunay na ang katotohanan ay hindi na sapat para sa panig ng depensa, at kailangan na nilang gumamit ng mga artipisyal na paraan upang manatiling nakatayo sa korte.

Ang pressure mula sa mga tagamasid at sa media ay lalong nagpapahirap sa posisyon nina Topacio, dahil ang bawat galaw nila ay iniisa-isa at kinukwestyon ng sambayanan. Ang pag-iwas na iharap ang mga saksi nang paisa-isa ay hindi lamang isang legal na desisyon, kundi isang politikal na hakbang upang maiwasan ang anumang pagkakaiba sa mga kwento na maaaring gamitin laban sa kanila. Ang ganitong uri ng “groupthink” sa loob ng legal na proseso ay lubhang mapanganib dahil pinapatay nito ang indibidwal na kredibilidad na siyang dapat na sinusuri ng isang huwes.

Maraming eksperto sa batas ang nagsasabi na ang ganitong estratehiya ay tanda ng isang “desperate move” mula sa mga abogadong wala nang ibang mabalingan kundi ang pagmamanipula sa bilang ng mga saksi. Ang dami ng saksi ay hindi katumbas ng bigat ng katotohanan, at ito ang aral na tila pilit na iniiwasan nina Defensor na matutunan. Ang bawat pagkakataon na sila ay tumatanggi sa isang bukas na pagtatanong ay isang pagkakataon din na nawawala para sa kanila na patunayan ang kanilang sinasabing integridad sa harap ng publiko.

Habang ang bawat ‘Marites’ ay nananatiling nakatago sa likod ng kanilang mga abogado, ang mga biktima at ang mga taong tunay na naghahanap ng hustisya ay patuloy na nagtitiis sa mabagal na usad ng kaso. Ang paglalaro sa oras at sa proseso ay isang lumang taktika na ang layunin ay pagurin ang kalaban at pasukuin ang mga naghahanap ng katarungan. Ngunit sa gitna ng makabagong panahon kung saan mabilis kumalat ang impormasyon, ang bawat pag-iwas nina Topacio at Defensor ay lalong nagiging malinaw na ebidensya ng kanilang sariling takot.

Ang bawat dokumentong nilalagdaan at bawat sumpang binibitawan ay may kaakibat na pananagutan sa langit at sa lupa, isang bagay na tila nakakalimutan sa gitna ng init ng bakbakan sa korte. Ang labing-walong saksi ay kailangang magising sa katotohanan na sila ay ginagamit lamang bilang mga piraso sa isang malaking chess game kung saan ang mga hari at reyna lamang ang protektado. Sa sandaling magkaroon ng lamat ang kanilang mga script, walang ibang sisisihin kundi ang mga taong naglagay sa kanila sa gitna ng panganib ng perjury at kahihiyan.

Ang bawat hakbang patungo sa paglutas ng kasong ito ay dapat na magsilbing aral na ang batas ay hindi dapat ginagawang kasangkapan para sa personal na agenda. Ang integridad ng bawat abogado ay sinusukat sa kung paano nila ipinagtatanggol ang katotohanan, hindi sa kung paano nila ito naitatago sa pamamagitan ng dami ng mga taong pinapagsalita nila ng kasinungalingan. Ang tunay na katarungan ay hindi natatakot sa pagsusuri, hindi umiiwas sa tanong, at higit sa lahat, hindi nangangailangan ng anumang script upang manatiling matatag.

Ang bawat sandali ng pag-aantala at ang tila sadyang pag-iwas na ihiwalay ang mga saksi ay naglalantad sa mas malalim na takot na baka ang mga bitak sa kanilang naratibo ay maging malalaking butas na hindi na kayang takpan. Sa sining ng batas, ang cross-examination ang itinuturing na pinakamabisang sandata upang mailantad ang kasinungalingan, at ito ang eksaktong sitwasyon na pilit na iniiwasan nina Topacio at Defensor. Kapag ang isang saksi ay iniharap nang mag-isa, wala siyang ibang masasandigan kundi ang kanyang sariling memorya, at kung ang memoryang iyon ay produkto lamang ng isang maingat na binuong script, madali itong guguho sa ilalim ng matitinding tanong ng kabilang panig.

Ang labing-walong saksing ito ay nagsisilbing isang barikada ng mga tinig na ang layunin ay lunurin ang lohika sa pamamagitan ng dami, ngunit ang dami ay hindi kailanman naging katumbas ng kalidad ng ebidensya. Ang bawat gabi ng pagpupulong sa pagitan ng mga abogado at ng mga saksing ito ay nag-iiwan ng bakas ng pagdududa kung ang kanilang sinasabi ay hango pa ba sa aktwal na nasaksihan o ito ay bunga na ng paulit-ulit na pag-eensayo. Ang takot nina Defensor na baka hindi sumunod sa script ang isa sa kanila ay isang malinaw na indikasyon na ang kanilang depensa ay hindi nakatayo sa matibay na lupa ng katotohanan kundi sa isang marupok na kasunduan ng pananahimik at pagsunod.

Habang tumatagal ang proseso, lalong nagiging desperado ang mga hakbang upang mapanatili ang pagkakaisa ng mga testimonya, isang bagay na halos imposible kung ang mga ito ay hindi hango sa realidad. Ang bawat pagkakaiba sa kwento, gaano man kaliit, ay magsisilbing mitsa na susunog sa kredibilidad ng buong grupo at lalong maglalagay kina Topacio sa gitna ng kahihiyan. Ang hustisya ay hindi dapat ginagawang isang dula-dulaan kung saan ang mga aktor ay binabayaran o tinatakot upang sumunod sa isang direktor; ito ay dapat na isang bukas na paghahanap sa kung ano ang tunay na nangyari sa likod ng mga akusasyon.

Ang publiko ay hindi bulag sa mga ganitong taktika, at ang bawat pananahimik nina Topacio at Defensor sa mga kritikal na katanungan ay lalong nagpapaliyab sa galit ng mga taong nagnanais ng tunay na reporma sa sistemang legal. Ang paggamit sa mga ‘marites’ bilang mga kagamitang pampulitika o legal ay isang mapanganib na laro na maaaring bumalik sa kanila sa sandaling ang katotohanan ay humanap ng sarili nitong daan. Sa dulo ng mahabang prosesong ito, tanging ang mga salitang nanggagaling sa tapat na karanasan ang mananatiling nakatayo, habang ang mga script na isinulat sa dilim ay tuluyan nang malilimutan at maglalaho.

Ang bawat hakbang nina Topacio at Defensor sa loob ng courtroom ay nagsisilbing salamin ng kanilang sariling kawalang-tiwala sa lakas ng kanilang mga ebidensya. Kung tunay na matibay ang kanilang panig, hindi nila kailangang protektahan ang kanilang mga saksi mula sa malayang pagtatanong; sa halip, dapat pa nilang itulak ang mga ito na magsalita nang malakas at malaya. Ang katarungan ay makakamit lamang kung ang bawat isa sa labing-walong indibidwal na ito ay tatayo nang mag-isa sa harap ng hukuman, bitbit ang kanilang sariling katotohanan, nang walang anumang bulong o gabay mula sa mga taong ang tanging layunin ay manalo sa anomang paraan.